خلاصه فصل: دستگاه عصبی

نظر شما درباره ی این مطلب چیست؟ آیا آن را می پسندید؟

مفاهیم کلیدی در خلاصه فصل :
۱)دستگاه عصبی
۲)نورون ها
۳)مواد مخدر
۴)دستگاه عصبی مرکزی
۵)دستگاه عصبی محیطی (۱۲جفت عصب مغزی + ۳۱ جفت عصب نخاعی)
۶)دستگاه عصبی جانوران
۷)مقایسه ی مغز مهره داران
________________________________________
راهنمای زیست یاد :
۱) علایم ترتیب بندی مطالب : ۱) ، ❶ ، ● ، ▲ ، ■ ، ◆ ، ○
۲) مطالب با رنگ: مطالب فصل کتاب درسی:برای دانش آموزان، مطالب مرتبط از فصل های دیگر کتاب های درسی:برای کنکوری ها، مطالب خارج از کتاب های درسی:برای توضیح بیشتر مطالب
________________________________________

۱)دستگاه عصبی
❶خواص:
  ●تأثیرپذیری نسبت به محرک خارجی
  ●ایجاد جریان عصبی
  ●هدایت جریان عصبی (در طول نورون)
  ●انتقال جریان عصبی (از یک نورون به سلول دیگر (مانند نورون، ماهیچه و یا غده))
❷انواع تنظیم:
  ●تنظیم فعالیت های درونی بدن
  ●تنظیم موقعیت جانور نسبت به محیط خارجی


۲)نورون ها
❶اجزاء نورون:
  ●دندریت: آورنده ی پیام عصبی به جسم سلولی
  ●جسم سلولی
  ●آکسون: برنده پیام عصبی از جسم سلولی
  ●غلاف میلین:
    ▲جنس: غشا (پروتئین + فسفولیپید)
    ▲وظیفه: عایق بندی آکسون و دندریت
    ▲تولید توسط سلول پشتیبان (نوروگلیا)
    ▲گره رانویه= محل قطع میلین، غشای رشته در تماس با مایع اطراف آن ← جهش جریان از یک گره به گره ی دیگر هنگام حرکت در طول رشته     ← افزایش سرعت هدایت پیام نسبت به نورون های فاقد میلین
    ▲نکته: نورون دارای قطر بیشتر ← سرعت هدایت پیام عصبی بیشتر
ارجاع به کتاب سوم فصل ۱: این نکته را در ذهن داشته باشید که در بیماری MS میلین نورون ها تخریب می شود.
❷انواع نورون ها:
zist2f25478
❸فعالیت نورون ها:
  ● پتانسیل آرامش:
    ▲شکل:
zist2f21451
    ▲توضیح: به طور کلی در بحث پتانسیل الکتریکی با یون های مثبت سدیم و پتاسیم سر و کار داریم. پس هنگامی که می گوییم در حالت پتانسیل آرامش، پتانسیل درون سلول نسبت به بیرون آن منفی است، منظور این است که میزان بارهای مثبت در داخل سلول کمتر از میزان بارهای خارج سلول است. همانطور که در شکل ملاحظه می فرمایید، غلظت یون پتاسیم در داخل سلول بسیار بیشتر از غلظت آن در خارج سلول است و نیز غلظت یون سدیم در خارج سلول بسیار بیشتر از غلظت آن در داخل سلول است. لذا یون های پتاسیم مایل به خروج و یون های سدیم مایل به ورود به سلول هستند؛ اما چون نفوذپذیری غشا نسبت به یون پتاسیم بیشتر است، میزان خروج یون پتاسیم از سلول بیشتر از میزان ورود یون سدیم به سلول است و به همین دلیل هم در حالت آرامش، اختلاف پتانسیل داخل سلول نسبت به خارج آن منفی است. حال برای جلوگیری از کاهش غلظت یون پتاسیم و افزایش غلظت یون سدیم در سلول پمپ سدیم-پتاسیم دائماً این یون ها را با صرف انرژی (انتقال فعال) به جای اولیه ی خود باز می گرداند.
  ●پتانسیل عمل= تغییر ناگهانی و شدید اختلاف پتانسیل دو سوی غشا که بعد از ایجاد در یک نقطه به نقاط بعد سیر می کند.(پیام عصبی)
    ▲نمودار:
zist2f251014
    ▲توضیح: با تحریک نورون، کانال های دریچه دار سدیمی باز شده و یون های سدیم وارد سلول می شوند و باعث مثبت شدن پتانسیل داخل سلول نسبت به خارج آن می شوند. سپس با باز شدن کانال های دریچه دار پتاسیمی، یون های پتاسیم از سلول خارج می شوند و باعث منفی شدن پتانسیل داخل سلول نسبت به خارج آن می شوند. البته همانطور که در نمودار می بینید میزان اختلاف پتانسیل کمی هم از ۶۵- عبور می کند ولی به سرعت به حالت استراحت (۶۵-) باز می گردد. با اینحال اگرچه میزان اختلاف پتانسیل به حالت اولیه خود بازگشته ولی غلظت یون های +Na و +K به هم خورده است. در اینجا (بعد از پتانسیل عمل) پمپ سدیم-پتاسیم با فعالیت بیشتر خود باعث بازگشت غلظت یون ها به حالت اولیه آنها می شود.
نکته مهم: اگر می خواهید که مطالب را خوب بفهمید و یاد بگیرید، لازم است که قلم و کاغذ را بردارید و خودتان مطالب را تجزیه و تحلیل نمایید.
❹ارتباط نورون:
  ●سیناپس = محل ارتباط یک نورون با سلول دیگر
  ●مراحل انتقال پیام: رسیدن پیام به پایانه ی آکسون پیش سیناپسی ← اگزوسیتوز وزیکول حاوی انتقال دهنده ی عصبی (در ماهیچه ها: استیل   کولین) ←عبور انتقال دهنده از فضای سیناپسی(نورون و سلول بعدی به هم نچسبیده اند) ← تغییر فعالیت نورون پس سیناپسی
نکته شکل ۲.۶: همانطور که در این شکل می بینید بین دو نورون سیناپس هم می تواند بین آکسون نورون پیش سیناپسی و دندریت نورون پس سیناپسی باشد و هم می تواند بین آکسون نورون پیش سیناپسی و جسم سلولی نورون پس سیناپسی باشد.
عمیق تر یادبگیرید:
ویدیو های آموزشی: ❶ انتقال جریان عصبی، ❷ کانال های ولتاژی سدیم و پتاسیم، ❸ پمپ سدیم و پتاسیم، ❹ انتقال پتانسیل عمل در آکسون، ❺ آزاد شدن انتقال دهنده های عصبی


۳)مواد مخدر
❶اعتیاد= پاسخ فیزیولوژیک به مصرف مکرر مواد مخدر ← تغییر عملکرد طبیعی نورون ها، سیناپس ها و دستگاه عصبی مرکزی
❷مواد روانگردان: الکل، نیکوتین، کوکائین، هروئین و کافئین←ایجاد وابستگی روانی (توسط همه ی آنها) و وابستگی جسمانی توسط بیشتر آنها
❸اثرات نیکوتین:
  ●مراحل اثر: ورود سریع به خون ←اتصال به گیرنده های استیل کولین (به خاطر شباهت ساختاری) در مراکز کنترل مغز ← عدم کارکرد طبیعی   بدن در نبود نیکوتین
❹اثرات سیگار:
  ●سرطان دهان و حنجره
  ●سرطان پانکراس و مثانه
  ●ناراحتی های تنفسی مهلک
  ●سقط جنین
❺اثرات توتون:
  ●تحریک مخاط دهان، بینی و گلو
  ●از کار انداختن مژه های سطح دستگاه تنفسی
  ●سیاه کردن بافت ریه ها
  ●کاهش ظرفیت تنفسی
ارجاع به کتاب دوم فصل ۵: به این جمله توجه کنید: «سطح داخلی دیواره ی مجاری هوا از بینی تا نایژک های انتهایی از یک بافت پوششی مژه دار پوشیده شده است.»
ارجاع به کتاب دوم فصل ۵:در این صفحه در مورد حجم تنفسی و مسایل دیگری از این قبیل بحث و گفت وگو شده است. از جمله اینکه: «حجم تنفسی در دقیقه= حجم هوای جاری × تعداد حرکات تنفس در یک دقیقه» و نیز به جدول زیر هم توجه فرمایید که:
zist2f2979

هوای مرده = ۱/۳ هوای جاری


۴)دستگاه عصبی مرکزی
نکته: ماده ی خاکستری ← جسم سلولی نورون ها؛ ماده ی سفید ← بخش های میلین دار نورون ها
❶مغز:
  ●مخ:
    ▲توانایی یادگیری، حافظه، ادراک و عملکرد هوشمندانه
    ▲جسم پینه ای (دسته ای از تارهای عصبی): رابط ۲ نیم کره ی مخ
    ▲نیمکره ی راست: دریافت اطلاعات و کنترل حرکات نیمه چپ بدن، نیمکره ی چپ: دریافت اطلاعات و کنترل حرکات نیمه راست بدن
    ▲قشر مخ (خاکستری رنگ): بیشترین پردازش اطلاعات حسی و حرکتی
  ●مخچه (پشت ساقه ی مغز):
    ▲دریافت اطلاعات از ماهیچه ها، مفصل ها، پوست، چشم ها و گوش ها و نیز بخش های مرتبط با حرکت در مغز و نخاع
    ▲مهمترین مرکز هماهنگی و یادگیری حرکات لازم برای تنظیم حالت بدن و تعادل
    ▲کرمینه = رابط بین ۲ نیمکره مخچه
  ●ساقه مغز (جلوی مخچه):
    ▲کار: انتقال اطلاعات درون دستگاه عصبی مرکزی
    ▲بخش ها (از بالا به پایین): مغز میانی، پل مغزی، بصل النخاع
  ●تالاموس (بالای ساقه مغز):
    ▲پردازش اطلاعات حسی
    ▲تقویت و انتقال اطلاعات حسی به بخش های مربوطه در قشر مخ
  ●هیپوتالاموس (زیر تالاموس):
    ▲کارها:
      ■به تنهایی: مرکز احساس گرسنگی و تشنگی، تنظیم دمای بدن و نیز تنظیم اعمال غدد ترشح کننده ی هورمون (غدد درون ریز)
      ■همراه با بصل النخاع: مرکز تنظیم اعمال حیاتی مربوط به فعالیت های بدن مانند تنفس و ضربان قلب
  ●دستگاه لیمبیک:
    ▲شبکه ی نورونی رابط تالاموس و هیپوتالاموس با قشر مخ
    ▲دارای نقش در حافظه، یادگیری و احساسات مختلف، مانند احساس رضایت، عصبانیت و لذت
نکته شکل ۲.۹: در این شکل به نام اجزای مختلف مغز، به خصوص بخش های ساقه ی مغز خوب توجه کنید.
ارجاع به کتاب سوم فصل ۴: در این فصل دو وظیفه ی دیگر برای هیپوتالاموس ذکر شده است که عبارتند از: «تنظیم فشار خون و احساسات»
نکته شکل ۲.۱۱: در این شکل به دو نکته توجه کنید: اولاً محل قرارگیری تالاموس و ثانیاً اینکه لوب های بویایی جزء دستگاه لیمبیک هستند.
❷نخاع:
  ●وظایف:
    ▲انتقال پیام ها
    ▲مرکز برخی انعکاس ها (= پاسخ حرکتی بسیار سریع و غیرارادی (بدون دخالت مغز) مهره داران به محرک)
  ●ساختار:
zist2f233689
نکته شکل ۲.۱۲: همانطور که در این شکل ملاحظه می فرمایید، در نخاع، ماده خاکستری در میان ماده ی سفید قرار گرفته، ولی در مخ قضیه برعکس است و ماده ی سفید در میان ماده ی خاکستری (قشر مخ) قرار گرفته است.
❸محافظت از دستگاه عصبی مرکزی:
  ●جمجمه و ستون مهره ها
  ●پرده ی ۳ لایه ی مننژ:
    ▲سخت شامه (لایه ی خارجی): بافت پیوندی محکم
    ▲عنکبوتیه (لایه ی میانی)
    ▲نرم شامه (لایه ی داخلی): دارای مویرگ های خونی فراوان و تغذیه کننده ی بافت عصبی
  ●مایع مغزی- نخاعی (بین عنکبوتیه و نرم شامه): ضربه گیر
  ●سد خونی-مغزی: نفوذپذیری کمتر مویرگ های مغزی نسبت به مویرگ های سایر بافت ها ← ممانعت از ورود مواد غیرضروری به مغز (گلوکز و   اکسیژن به سرعت عبور می کنند.)
نکته شکل ۲.۱۳: در این شکل به ۳ نکته مهم توجه کنید: اولاً اینکه در لابه لای سخت شامه خون وجود دارد. ثانیاً اینکه در شیار بین ۲ نیمکره مخ، هر ۳ لایه ی پرده ی مننژ وارد می شوند و ثالثاً اینکه در چین و چروک های قشر مخ فقط نرم شامه وارد می شود.


۵)دستگاه عصبی محیطی (۱۲جفت عصب مغزی + ۳۱ جفت عصب نخاعی)
❶اعصاب حسی: هدایت اطلاعات اندام های حسی به دستگاه عصبی مرکزی
❷اعصاب حرکتی:
  ●پیکری:
    ▲فعالیت ها:
      ■ارادی: تحریک ماهیچه های اسکلتی
      ■غیر ارادی: ایجاد انعکاس های نخاعی (مغز نقشی ندارد)
    ▲مثال: انعکاس زردپی زیر زانو:
      ■مراحل: ضربه به زردپی ← تحریک نورون حسی ماهیچه ی جلوی ران ←
        تحریک نورون حرکتی مربوط ← انقباض ماهیچه ← بالا آمدن پا
        تحریک نورون رابط در نخاع ← غیر فعال کردن نورون حرکتی ماهیچه ی پشت ران
ارجاع به کتاب سوم فصل ۳: به این جمله توجه کنید: «بسیاری از پاسخ های محافظت کننده از بدن مثل انعکاس ها، پس از تحریک گیرنده های درد شروع به کار می کنند.»
ارجاع به کتاب دوم فصل ۸: همان طوری که در شکل ۸.۹ مشاهده می کنید، ماهیچه ی جلوی ران همان ماهیچه ی ۴ سر و ماهیچه ی پشت ران همان ماهیچه ی ۲ سر است.
نکته شکل ۲.۱۴: سعی کنید که تمام جزئیات این انعکاس را در ذهن داشته باشید از جمله اینکه طی این فرآیند یک نورون حسی، یک نورون رابط و دو نورون حرکتی نقش دارند. همچنین ۳ سیناپس بین نورون ها با هم و ۲ سیناپس بین نورون و ماهیچه وجود دارد.
ارجاع به کتاب دوم : در کتاب سال دوم، برخی دیگر از انعکاس ها معرفی شده اند از جمله: انعکاس بلع (فصل ۴)، انعکاس استفراغ (فصل۴) و انعکاس تخلیه ی مثانه (فصل ۷) که البته این مورد آخر توسط مراکز مغزی قابل مهار یا تسهیل است. ضمناً خوب است که به فصل های مذکور مراجعه کنید و توضیحات هر یک را مطالعه نمایید.
  ●خود مختار:
    ▲فعالیت ها: تنظیم انقباض ماهیچه های قلبی و صاف و تنظیم کار غدد
    ▲اجزاء:
      ■پاراسمپاتیک (برقراری حالت آرامش): کاهش فشار خون و ضربان قلب و آغاز گوارش
      ■سمپاتیک (برقراری حالت آماده باش): افزایش فشار خون و ضربان قلب و تنفس و جریان خون به قلب و ماهیچه های اسکلتی
نکته ی فعالیت ۲.۴:  به این جملات بسیار مهم توجه کنید: «انعکاس نخاعی، سریع تر از یک حرکت ارادی انجام می شود. (چون نیازی به انتقال اطلاعات به مغز و پردازش آنها در مغز نمی باشد بلکه مرکز انعکاس ها، نخاع است.)»، «انعکاس ها رفتارهایی غریزی اند که به طور معمول آموخته نمی شوند.» و در آخر به لب های بویایی ماهی توجه کنید و اینکه: «لب های بویایی ماهی در مقایسه با مغز انسان بزرگتر است.»
نکته ی فعالیت ۲.۵: این فعالیت، یکی از مهمترین فعالیت های کتب زیست دبیرستان است، چرا که جملات و شکل های مهمی در آن وجود دارد. برای مثال به این نکات توجه کنید: «چون بافت مغز نرم است، چند روز قبل از انجام آزمایش باید مغز گوسفند را در محلول فرمالدئید یا مدت کوتاهی در آب جوش قرار داد تا سفت شود.»، «شیار بین ۲ نیمکره ی مخ را باز کنید تا نوار سفید رنگی ظاهر شود. این نوار جسم پینه ای است. با نوک اسکالپل (تیغ جراحی)، در این قسمت برش کم عمقی ایجاد کنید تا به رابط دیگر نیمکره ها، یعنی مثلث مغزی برسید.» حال به شکل های این فعالیت و به خصوص بخش هایی از مغز که نامی از آنها در متن برده نشده، مانند پایک مغزی، اجسام مخطط، بطن های ۱ و ۲ و ۴، اپی فیز و درخت زندگی توجه کنید و شکل و مکان آنها را در مغز به خاطر بسپارید. ضمناً در مورد اپی فیز (پینه آل) که یکی از غدد درون ریز بدن است در فصل سوم توضیح مختصری مطالعه خواهید نمود.


۶)دستگاه عصبی جانوران
❶هیدر (جزء کیسه تنان):
  ●فاقد سر و مغز
  ●دارای شبکه ی عصبی (یکی از ساده ترین دستگاه های عصبی)
  ●معمولاً ساکن و چسبیده به تکه سنگ
ارجاع به کتاب دوم فصل ۴: در این فصل در مورد هیدر می خوانید که هیدر جانوری صیاد با نیش های زهری است که کیسه ی گوارشی دارد و نوع گوارش در او از نوع «ابتدا برون سلولی و سپس درون سلولی» می باشد.
❷پلاناریا (کرم پهن):
  ●اجزاء دستگاه عصبی مرکزی:
    ▲مغز= گره های عصبی= توده هایی متشکل از جسم سلولی نورون ها
    ▲دو طناب عصبی موازی= دسته هایی از آکسون ها و دندریت ها
  ●اجزاء دستگاه عصبی محیطی:
    ▲رشته های منشعب شده از طناب های عصبی
ارجاع به کتاب سوم فصل ۳: در این فصل اطلاعاتی در مورد چشم پلاناریا کسب می کنید.
❸حشرات:
  ●اجزاء دستگاه عصبی مرکزی:
    ▲مغز= چند گره به هم جوش خورده
    ▲طناب عصبی شکمی دارای گره های متعدد (هر گره ← کنترل فعالیت ماهیچه های آن قطعه)
  ●دستگاه عصبی محیطی
نکته شکل ۲.۱۶: اگر خوب به قسمت ج این شکل نگاه کنید، می بینید که شاخک حشرات هم عصب دارد.
ارجاع به کتاب دوم فصل ۶: به شکل ۲.۶ سمت راست و پایین توجه کنید. در این شکل عصب کرم خاکی مشخص شده که چون در سمت شکمی جانور واقع شده، لذا کرم خاکی هم دارای عصب شکمی می باشد.


۷)مقایسه ی مغز مهره داران
❶در دوران جنینی: مغز جلویی، مغز میانی، مغز عقبی ← تولید بخش های مختلف مغز
❷اندازه ی نسبی مغز پستانداران و پرندگان (نسبت به وزن بدن) و رشد نیمکره های مخ بیش از سایرین ← رفتارهای پیچیده تر
❸نسبت سطح قشر چین خورده ی مخ به اندازه ی بدن:
انسان > وال و سایر پریمات ها (نخستی ها شامل لمورها، میمون ها و آدمیان) > سایر مهره داران
نکته: وال ها دارای ارتباطات پیچیده ی صوتی ← اختصاص بیشتر قشر مخ به پردازش اطلاعات صوتی
ارجاع به کتاب پیش دانشگاهی فصل ۷: در این فصل یکی دیگر از ویژگی های نخستی ها بیان شده و آن رفتار حل مسأله است که نوع پیچیدهای از یادگیری است. برای کسب اطلاعات بیشتر لطفاً به این صفحه مراجعه فرمایید.


چقدر یادگرفته اید ؟؟؟
سوال های آموزشی: سوال های نهایی ۹۰ تا ۹۵ فصل دستگاه عصبی
تست های آموزشی :۱) تست های غیرترکیبی کنکور ۹۰ تا ۹۵ فصل دستگاه عصبی

________________________________________
منابع :
۱) جزوه ی آموزشی زیست شناسی ۲ موسسه گزینه دو
۲) تصاویر : بیولوژی بروکر ویرایش ۲
________________________________________
مشارکت در تکامل این مطلب:
زیست یاد همیشه در حال تکامل است و خوب می داند که هیچ اثری بدون اشکال نیست. ایرادهای متنی و مطالبی که به نظر شما نامفهوم هستند و توضیحات بیشتری نیاز دارند را از طریق بخش دیدگاه ها برای ما ارسال کنید تا آنها را در به روز رسانی های بعدی برطرف کنیم.
________________________________________
قدردانی از گردآورنده این مطلب:
اگر این مطلب برای شما مفید بود و از اینکه به آن با کیفیت مطلوب دست یافته اید خرسند هستید. می توانید از طریق کمک به موسسه های خیریه زیر از گردآورنده ی این مطلب قدردانی کنید. یکی از اهداف وب سایت کمک آموزشی زیست یاد کمک به موسسه های خیریه می باشد. لینک کمک به موسسه های خیریه :
help2help5

9 دیدگاه در“خلاصه فصل: دستگاه عصبی

  • ۱۳۹۴/۱۲/۲۶ در۱۱:۴۴
    پیوند یکتا

    سلام
    مرسی از سایت فوق العاده عالیتون…خیلی به درد هم خورد …
    حتما به دوستام معرفیش میکنم و حتما هم برای حمایت از شما از سازمان های خیریه حمایت میکنم…
    فقط لطفا،خواهشا،قسمت های خلاصه دروس دوم دبیرستان رو زودتر بزارید…
    یک دنیاااااااااااااااااااااا تشکر

    پاسخ
    • ۱۳۹۴/۱۲/۲۶ در۱۳:۰۸
      پیوند یکتا

      سلام
      ممنون به خاطر حمایتتون
      تا جایی که می تونیم تلاشمون رو حتما می کنیم.

      پاسخ
  • ۱۳۹۵/۰۹/۲۸ در۰۹:۴۵
    پیوند یکتا

    سلام
    واقعا عالی عمل کردین👏👏👏👏👌👌👌

    پاسخ
  • ۱۳۹۶/۰۱/۰۳ در۱۵:۴۰
    پیوند یکتا

    سلام…سال نو مبارک♥♥♥
    بخاطر این زحمتتون از خدا سال خوبی
    براتون خواستارم.واقعا لطف کردین با سایت
    عالی و بی نقصتون✔✔✔

    پاسخ
  • ۱۳۹۶/۰۳/۳۱ در۱۱:۲۹
    پیوند یکتا

    سلام این خلاصه ها خیلی خوبه
    الان نزدیک کنکور من بیشتر فصلا خوندم ولی مرور نکردم به نظر شما خوندن این خلاصه ها واس یاداوری کافیه؟

    پاسخ
    • ۱۳۹۶/۰۴/۰۱ در۲۰:۵۲
      پیوند یکتا

      سلام
      خلاصه فصل ها بیشتر مطالب کتاب رو پوشش میده…
      ولی تصمیم با خودتونه
      سپاس

      پاسخ
  • ۱۳۹۶/۰۹/۱۱ در۱۴:۳۸
    پیوند یکتا

    مرسی از مطالب عالی و کاربردیتون واقعا کیفیت بالایی دارن مطالب

    پاسخ

دیدگاه ها

نوشتن نشانی وبسایت الزامی نیست. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*لطفا جای خالی زیر را با یک عدد (مثل:3،2،1...) پر کنید تا ثابت شود شما یک ربات نیستید...

«یادداشت های زیستی» زیست یاد ، مطابق با کتاب های جدید زیست شناسی
+